गोमटे दुर्गशिल्प - किल्ले रसाळगड

सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेला समांतर जाणाऱ्या गिरीशिखरावर वसलेलं, जावळीच्या निबीड अरण्यातील गोमटे दुर्गशिल्प - किल्ले रसाळगड!

रत्नागिरीच्या खेड तालुक्यात महिपत - सुमार - रसाळगड ही दुर्गमालिका वसलेली आहे. त्यापैकी रसाळगड उंचीने सगळ्यात कमी पण दिसायला नेटका - जगबुडी नदीचे खोरे, चहू बाजूंनी घनदाट जंगल आणि दूरवर दिसणारी रमणीय गिरिशिखरे यांच्या कोंदणात रसाळगड वसला आहे. 

भरणे नाका (खेड) येथून तळे - बंदरवाडी - निवाचीवाडी - झापडी ( घेरा रसाळगड ) अशा टुमदार वाड्या-वस्त्यांमधून वळणं घेत गडाच्या पायथ्यापर्यंत जाता येते. पायथ्याला गडाची पेठ अर्थात पेठवाडी/रसाळवाडी आहे. इथपर्यंत डांबरी रस्ता असून ठराविक वेळी बस देखील जाते. पण खासगी वाहन असल्यास अधिक उत्तम. गडाची चढण अगदीच सोपी आहे. त्यात बांधीव दगडी पायऱ्यांची वाट असल्याने चढायला फारसे श्रम लागत नाहीत. दगडी वाटेच्या सुरुवातीलाच धोंडेजवळ शिवलिंग आहे. गडाचे पहिले दोन दरवाजे शाबूत आहेत. पहिल्या प्रवेशद्वारातून दुसऱ्याकडे जाताना वाटेत मारुतीची घुमटी आहे. तिथे लहान आणि मोठी अशा हनुमानाच्या दोन मूर्ती आहेत. मोठी मूर्ती ही वैशिष्ट्यपूर्ण असून मारुतीरायाच्या गालावर झुपकेदार मिशा आणि हातात खंजीर बघायला मिळते. दोन दरवाजे ओलांडून झाडीने आच्छादलेल्या वाटेने आपण तिसऱ्या दरवाज्याशी पोहचतो. इथली प्रवेशद्वाराची कमान आता शिल्लक नाही.

तिसऱ्या दरवाज्यातून आत गेल्यावर लगेचच उजवीकडे एक तोफ आणि मागे एक लहानसा तलाव आहे. थोडं पुढे गेल्यावर डावीकडे अजून एक मोठी तोफ आहे. या तोफेवर मुकुटाचे चिन्ह ( royal crown ) आणि त्याखाली इंग्रजी ' P ' हे अक्षर तसेच खाली 17-2-0 हे अंक कोरलेले आहेत. एकूणच या गडावर विविध भागात विखुरलेल्या १६ तोफा पाहायला मिळाल्या. म्हणूनच ' अनेक तोफा असलेला गड ' अशीही या गडाची एक ओळख सांगता येईल.

पायवाटेने तसेच पुढे चालत गेल्यावर काहीसं उंचावर असलेले गडदेवता झोलाई देवीचे मंदिर दिसते. मंदिरासमोर नव्याने बांधलेली दीपमाळ, तुळशी वृंदावन आणि बगाडाचा खांब आहे. जवळच एकीकडे चार व थोडं पुढे अजून दोन तोफा ठेवलेल्या आहेत. मंदिराच्या आवारातच एक सतिशिळा व जीर्ण अवस्थेतील बहुदा देवीची एक मूर्ती आहे. अजून दोन मूर्ती देवळाच्या मागील बाजूस आहेत. झोलाई देवीच्या मंदिरातही अनेक जुन्या मूर्ती ठेवलेल्या दिसतात. गाभाऱ्यात श्री वाघजाई, श्री भैरी आणि श्री झोलाई विराजमान आहेत. गाभाऱ्यातील एका खांबावर व्याल / शरभाचे शिल्प आहे. 

मंदिराच्या जवळच दोन बांधीव तलाव आणि लागूनच एक प्रशस्त चौबुर्जी वाडा (गढी) आहे. वाड्यात आत गेल्यावर बांधकामाचे जोते तसेच चुन्याचा घाणा दिसतो. वाड्याच्या एका बुरुजावर तीन तोफा पाहायला मिळतात. 

बाहेर येऊन वाडा उजवीकडे ठेवत पुढे चालत गेल्यावर उजवीकडे कोठार लागते. कोठराला दोन प्रवेशद्वारे असून दोन्ही दरवाज्यांच्या वरच्या बाजूला गणेशपट्टी व खाली कीर्तीमुख आहेत. कोठारापासून पुढे गडाचे बऱ्यापैकी विस्तीर्ण असे पठार आहे. थोडं पायवाटेने थोडं कातळावरून तसेच चालत गेल्यास गडापासून जरा सुटावलेली टेकडी आहे. इथे काहीशा खोलगट भागात अनेक समाध्या / समाधी सदृश रचलेले दगड आहेत. टेकडीवर चढून गेल्यास पूर्वेकडे एक शिवलिंग आणि नंदी देखील बघायला मिळतो. तिथवर जाताही येते, मात्र सगळीकडे गवत माजलेले असल्याने काही वाटा त्यात गडप झाल्या होत्या. गडाच्या पूर्वेकडील बाजूलाच एक खांबटाके असल्याचेही वाचले होते, मात्र वाढलेलं गवत आणि ऑक्टोबर महिना असूनही पडणाऱ्या पावसामुळे ठिकठिकाणी साचलेला चिखल व पाणी यामुळे तोही मोह टाळावा लागला. 

अशा प्रकारे गडावरचे काही अवशेष पाहायचे राहून गेले असले तरी गडावरून दिसणाऱ्या दृश्याने पावसाळ्यानंतरच्या या पहिल्याच गडवारीचे सार्थक झाल्याचे समाधान मिळाले. सह्याद्रीची आभाळाला गवसणी घालणारे उत्तुंग शिखरे, आकाशात कापसासारखे विखुरलेले ढग, खाली जावळीचे घनदाट जंगल, त्यातून नागमोडी वळणं घेत वाहणारी जगबुडी आणि तिच्या आसऱ्याने बहरलेली छोटी छोटी खेडी !

सह्याद्रीचे असे हे मनमोहक रूप डोळ्यात पुरेपूर साठवून शेवटी गडाला रामराम ठोकला - पण पुन्हा इथे येण्याची खूणगाठ बांधूनच !...

©️ - अदिती कुलकर्णी. ✍🏻

संदर्भ : 

रत्नागिरी जिल्ह्याची दुर्गजिज्ञासा - डॉ. सचिन जोशी.