शंभूछत्रपती आणि सेतु बांधणी

नुकताच अयोध्येत श्री रामलल्लांच्या मूर्ती प्रतिष्ठापनेचा सोहोळा मोठ्या उत्साहात पार पडला. प्रभू श्री रामाच्या जीवनातील अद्भुत प्रसंग आपण लहानपणापासून ऐकत आलो आहोत. त्यातीलच एक म्हणजे सेतू बांधणी ! 

लंकेपर्यंत पोहोचण्यासाठी श्री रामाने वानर सेनेच्या मदतीने केलेल्या सेतू बांधणीची कथा आपण सर्वांनी अनेकदा ऐकलेली आहे. पण असाच एक सेतू बांधणीचा प्रयोग छत्रपती संभाजी महाराजांनी देखील केला होता. तीच हकीकत थोडक्यात - 

जंजिरेकर सिद्दी हा स्वराज्याला कायम डाचणारा शत्रू. सभासदाने त्याचे वर्णन ' घरात जैसा उंदीर तैसा ( हा ) शत्रू ' या शब्दात केलें आहे. छत्रपती शिवरायांनी अनेकदा प्रयत्न करूनही दुर्दैवाने त्यांना सिद्दीला मुळापासून उखडून टाकण्यात यश आले नाही. इ. स. १६८० - ८१ च्या सुमारासही मुंबईच्या इंग्रजांच्या आश्रयाने स्वराज्याच्या किनारपट्टीवरील प्रदेशावर त्याचे छापे एकसारखे सुरू होते. ही ब्याद एकदाचीच उपटून वडिलांचे अपुरे राहिलेले स्वप्न पूर्ण करावे आणि रयतेचे होणारे हाल थांबवावे या हेतूने छत्रपती संभाजी महाराजांनी सिद्दिविरुद्ध जोरदार मोहीम उघडली. त्याचे नेतृत्व त्यांनी स्वतःकडे घेतले. 

सिद्दीचे समूळ उच्चाटन करायचे तर जंजिरा जिंकणे आवश्यक होते. त्यासाठी संभाजी महाराजांनी प्रथम भेदनीतीचा अवलंब करत कोंडाजी फर्जंद यांना गुप्तपणे रवाना केले. कोंडाजींनी जंजिऱ्यावरील दारुखाना उडवून देण्याची योजना आखली होती. मात्र ऐनवेळी हा डाव उघडकीस आला आणि सिद्द्याने कोंडाजींचा शिरच्छेद करविला. या घटनेने संतापून शंभूछत्रपतींनी काहीही करून जंजिरा जिंकण्याचा निर्धार केला. जंजिरा जिंकून दिल्यास दादाजी रघुनाथ प्रभू देशपांडे यांस संभाजी महाराजांनी ' अष्टप्रधान मंडळात पद देऊ ' असे सांगितले होते यावरून या मोहिमेची तीव्रता लक्षात येईल. 

तोफांचा मारा करून मराठ्यांनी दंडा - राजपुरीच्या किल्ल्याचा तट जमीनदोस्त केला. पण जंजिरा अजूनही दाद देत नव्हता. तोफांची सरबत्ती सुरूच होती. संभाजी राजे जंजिरा घेण्यासाठी इरेला पेटले होते. पण समोर उभा ठाकलेला दर्याच जंजिऱ्याचा सगळ्यात मोठा संरक्षक बनला होता. आणि समुद्राचा हा अडथळा दूर करण्यासाठी संभाजी महाराजांच्या मनात एक अफाट कल्पना आली. जंजिऱ्याच्या महाद्वारावर हल्ला चढवण्यासाठी त्यांनी जंजिऱ्याची खाडी बुजवून समुद्रावर सेतू बांधायची योजना आखली. श्री रामाने लंका गाठण्यासाठी ज्याप्रमाणे सेतू बांधला त्याच प्रमाणे दगड, लाकडाचे ओंडके, कापसाचे / कपड्यांचे गठ्ठे, माती अशा मिळतील त्या गोष्टी वापरून सेतू बांधणीचे काम सुरू झाले. सेतुचा काही भाग बांधून तयारही झाला पण भरती - ओहोटीच्या वेळा न बसल्याने हे बांधकाम वाहून गेले. पुढे याच सुमारास हसन अलिखान हा मुघलांचा सरदार कल्याण - भिवंडी भागात आल्याने जंजिऱ्याची जबाबदारी सरदारांवर सोपवून संभाजी महाराजांना त्याच्या समाचारासाठी जाणे भाग पडले. 

त्यामुळे जंजिरा जिंकण्याचे स्वप्न पुन्हा एकदा अपूर्णच राहिले. मात्र छत्रपती संभाजी महाराजांची जंजिरा घेण्यासाठी सेतू बांधण्याची ही योजना महत्वाकांक्षी तर होतीच पण सोबत त्यांच्या मनावर रामायणाचा असलेला प्रभावही यातून अधोरेखित होतो. 

बहुत काय लिहिणे?

- अदिती कुलकर्णी ✍🏻

संदर्भ : 

१) ज्वलज्ज्वलनतेजस संभाजीराजा - डॉ. सदाशिव शिवदे.

२) मराठी रियासत : खंड २ -  गो. स. सरदेसाई.

PC: Sourced from Internet.