शंभूछत्रपतींचे बलिदान पर्व - सरदेसाई वाडा, कसबा संगमेश्वर

छत्रपती संभाजी महाराजांचे जीवन शौर्य आणि पराक्रमाने नटलेले आहे तर दुसरीकडे त्यांचा मृत्यु म्हणजे अतुल्य धैर्य! त्यांच्या बलिदानाने अवघा महाराष्ट्र पेटून उठला आणि औरंगजेबाला इथेच मूठमाती देता झाला. पण शंभूछत्रपतींच्या चरित्रातील या बलिदान पर्वाला सुरुवात झाली ती कसबा संगमेश्वर या गावी...

कसबा संगमेश्वर हे अलकनंदा, शास्त्री आणि वरुणा नद्यांच्या संगमावर, गर्द अरण्य आणि उंच डोंगराच्या गराड्यात वसलेले एक टुमदार खेडे. 

इ. स. १६६१ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी तळकोकणात स्वारी केली त्यावेळी स्वराज्यात सामील झालेल्या प्रदेशात संगमेश्वरचा देखील समावेश होता. तेव्हा या भागातील अनेक माणसे स्वराज्याच्या कार्यात आली. संभाजीराजांचे गुरू केशव पंडित यांचेही गाव संगमेश्वर . तसेच शंभूराजांची सासुरवाडी - शृंगारपूर - देखील संगमेश्वरहून जवळच होते. दक्षिण दिग्विजयासाठी निघताना महाराजांनी युवराजांना शृंगारपूरास राहण्याची आज्ञा केली होती. त्यावेळी संभाजीराजांचे या भागात बराच काळ वास्तव्य होते. अशा प्रकारे, ते या परिसराशी जोडले गेले. पुढे ते छत्रपती झाल्यानंतरही त्यांचे अनेकदा या भागात वास्तव्य होत असे. 

त्याकाळात हा परिसर प्रभावली सुभ्यात मोडत असे. रंगोबा नायक ( रंगो नाईक ) हे या भागाचे सरदेसाई वतनदार होते. त्यांचा कसबा संगमेश्वर येथे वाडा होता. या वाड्यात छत्रपती संभाजी राजे मे १६८८ च्या सुमारास राहिले होते असे ऐतिहासिक उल्लेख मिळतात. त्यानुसार,

" श्रीमंत कैलासवासी संभाजी महाराज किले रायगडाहून मोगलांचे अडचणीमुळे कबजीचे बुद्धीने जरोर निघोन संगमेश्र्वरी आले ते उन्हाळा जमात वाड्यानाजिक होते. पर्जन्यकाल आला चहूकडे धामधूम ऐसी संधी पडिली त्यात आमचा वाडा मोठा पाहून आमचे वडिलांजवळ जागा मागोन वाड्यात येवून अडीच ( महिने ) पर्यंत राहिले..." अशी नोंद आहे. 

आजही या वाड्याचे ठिकाण कसबा संगमेश्वर येथे पहावयास मिळते. मुंबई - गोवा हमरस्त्यावर कसब्याचा फाटा लागतो. तेथून सरळ आत गेल्यावर प्रथम आपण छत्रपती संभाजी महाराजांच्या स्मारकापाशी पोहोचतो. तिथूनच सरळ श्री कर्णेश्वर मंदिराकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर, थोडे पुढे गेल्यावर डाव्या बाजूस ' श्री संभाजी रोड ' असे लिहिलेला स्तंभ लागतो. त्याच्या बाजूने पुढे जाऊन डावीकडे एक चिऱ्याच्या बांधणीचे, अस्सल कोकणी शैलीतील घर दृष्टीस पडते. हाच तो ' सरदेसायांचा वाडा.' स्थानिक लोक ' मुकर्रबखानाने ( शेख निजामाने) संभाजी महाराजांना व कवि कलाशांना इथेच, याच वाड्यात पकडले ' असे सांगतात. परंतु इतिहासकारांनी ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे त्याविषयी वेगवेगळे विश्लेषण केले आहे. तसे असले तरी संभाजी महाराजांचे या भागात वास्तव्य होते हे मात्र निश्चित. दस्तुरखुद्द शंभूछत्रपतींचा पदस्पर्श झालेला वाडा आतून पाहण्यासाठी उत्सुकता शिगेला पोहोचली होती.

    सरदेसाई वाडा 

वरील उल्लेखात म्हटल्याप्रमाणे ( आमचा वाडा मोठा पाहून...) हा वाडा आज दिसतो त्याहून अधिक मोठा असायला हवा, असे पदोपदी जाणवत होते. गुगलवर कलाकुसर केलेल्या भिंती, वीरगळ असे फोटो बघितले होते. पण समोर यापैकी काहीच नव्हते. म्हणूनच वाड्याच्या बाजूने जाणाऱ्या चिंचोळ्या पायवाटेने पुढे चालत गेलो. तिथे काही पडक्या भिंती, जोती दिसली. सगळा परिसर झाडी व पालापाचोळ्याने भरलेला होता. पहिल्यांदा जाणाऱ्या व्यक्तीला पुढे काही असेल याची अजिबात कल्पना येत नाही. जवळपास १०-१५ मिनिटं मागे - पुढे भटकलो तेव्हा एक बरीच खोल विहीर दृष्टीस पडली. तिच्या भिंतींवरही झाडं उगवलेली होती. विहीर डावीकडे ठेऊन तसेच पुढे गेल्यावर शेवटी तीन मंदिरे दिसली. तिथेही बरीच पडझड झालेली आहे. एका मंदिराचा गाभाऱ्याच्या भिंती पूर्णपणे ढासळून गेल्या असून सभामंडप व महादेवाची पिंडी तेवढी शाबूत आहे. दुसऱ्या दोन मंदिरांची स्थिती त्याहून थोडीफार बरी आहे. तीनही मंदिरांच्या बाह्य भिंतींवर सुंदर कोरीवकाम बघायला मिळते. तसेच याच आवारात एक वीरगळ देखील आहे. ती कोणाच्या स्मरणात बनवलेली आहे, ते मात्र कळले नाही. इथून जवळच नदीचे पात्र आहे. 

   भग्नावशेष

या सगळ्या भग्न अवशेषांकडे बघताना डोळ्यासमोर भूतकाळ उभा राहिला. इतिहासाला कलाटणी देणाऱ्या घटना इथे घडल्या आहेत. याच परिसरात मराठ्यांचे छत्रपती मुघलांच्या कैदेत पडले. पुढे त्यांच्या बलिदानातून प्रेरणा घेऊन मराठ्यांनी दिल्लीपतीला नमवले. 

पण आज या वास्तू दुर्लक्षित होऊन आखेरच्या घटका मोजत आहेत. झाडांच्या मुळांनी अनेक ठिकाणी भिंतींचे दगड भेदले आहेत. आजूबाजूला सर्वत्र कचऱ्याचे साम्राज्य पसरलेले दिसले. ऐतिासिकदृष्ट्या महत्वाच्या स्थळांची अशी दुर्दशा पाहवत नाही.

छत्रपती संभाजी महाराजांनी,

'शिवराजासी आठवावे । जीवित्व तृणवत मानावे ।

इहलोकी परलोकी राहावे । कीर्तिरूपे ।।'

ही समर्थोक्ती सार्थ केली. त्यांच्या कार्याचे स्मरण म्हणून त्यांच्या जीवनाशी निगडीत वास्तू व ठिकाणे जपणे ही आपली जबाबदारी नाही का ? 

संदर्भ:

१. ज्वलज्ज्वलंतेजास संभाजीराजा - डॉ. सदाशिव शिवदे

२. मराठी रियासत - खंड दुसरा

३. शककर्ते शिवराय - विजयराव देशमुख.

    वीरगळ