के तख्त तज्यो अवरंग...... ( औरंगजेबाने तख्ताचा त्याग केला !!! )

" यावन रावन की सभा, संभू बंध्यो बजरंग ।

लहू लसत सिंदूर सम, खूब खेल्यो रणरंग ।।

जो रवि छवि लखत ही, खद्योत होत बदरंग ।

त्यो तुव तेज निहारी के तख्त तज्यो अवरंग !!! " 

औरंगजेबाच्या दरबारात कवी कलश यांनी छत्रपती संभाजी महाराजांची स्तुती करताना म्हटलेल्या या अतिशय सुरेख काव्यपंक्ती..... 

सन १६८० मध्ये छत्रपती शिवरायांच्या निधनानंतर संभाजी महाराज स्वराज्याचे छत्रपती झाले. शिवरायांच्या माघारी मराठ्यांचे राज्य खालसा करायला फारसा वेळ लागणार नाही या विचाराने बादशाह औरंगजेब दक्षिणेत उतरला. पण छत्रपती संभाजी महाराजांनी अतिशय कडवा प्रतिकार केला. याबद्दल मोगलांचा इतिहासकार महंमद हाशिम खाफीखान म्हणतो की ' दुष्ट संभाजी हा धामधूम करण्यात शिवाजीपेक्षा दहा पटीने अधिक तापदायक होता !!!' यावरून संभाजी महाराजांच्या लढ्याची तीव्रता लक्षात येते. औरंगजेब मराठ्यांमुळे इतका वैतागला होता की रागाच्या भरात त्याने आपली पगडी जमिनीवर फेकून ' संभाजीचा नायनाट केल्यावरच ती धारण करीन ' अशी प्रतिज्ञा केली. सतत नऊ वर्षे संभाजी महाराजांनी औरंगजेबाला हैराण केले. 

परंतु दुर्दैवाने १६८९ साली मुकर्रबखानाने छत्रपती संभाजी महाराज व त्यांचे एकनिष्ठ सेवक छंदोगामात्य कवी कलश यांना संगमेश्वर येथे अटक करून बहादूरगड येथे बादशाही छावणीत हजर केले. त्यावेळी ' मोगलाईत प्रचंड उच्छाद मांडणाऱ्या ' संभाजी महाराजांना बेड्यांमध्ये जखडलेले पाहून औरंगजेबाला आपल्यावर ईश्वराची कृपा झाली आहे असे वाटले. त्यामुळे भारावून जाऊन तो सिंहासनावरून खाली उतरला व त्याने परमेश्र्वराची प्रार्थना करून त्याचे हे यश मिळवून दिल्याबद्दल आभार मानले. 

हे दृश्य पाहून अतिशय विद्वान अशा कवी कलशांनी त्या क्षणी हे वरील काव्य रचून म्हटले. छत्रपती संभाजी महाराजांना संबोधून कवी कलश म्हणतात की,

" रावणाच्या सभेत जसे हनुमानाला बांधून आणले होते तसेच औरंगजेब यावनासमोर संभाजी राजांना उपस्थित करण्यात आले आहे. मारुतीच्या अंगाला ज्या प्रमाणे शेंदूर शोभून दिसतो त्या प्रमाणे, हे राजन, घनघोर युद्धामध्ये ( शत्रूच्या ) रक्ताने माखलेले तुझे अंग शोभून दिसत आहे. सूर्याला पाहून काजव्याचा प्रकाश नाहीसा होतो तसेच तुझे तेज पाहून औरंगजेबाने आपल्या तक्तचा त्याग केला आहे !!! " 

बेड्यांमध्ये जखडलेले असताना देखील कवी कलशांनी केवळ शब्दांनी भर दरबारात औरंगजेबाला या काव्यातून चीत केले. अखेरच्या क्षणापर्यंत छत्रपती संभाजी महाराज व  कवी कलश यांचे वर्तन किती बाणेदारपणाचे होते हे या प्रसंगावरून नक्कीच लक्षात येईल....